پروژه رصد خانه ملی ایران : سنگلاخ های طی شده، گردنه های پیش رو

اولین تلاش ها در این خصوص حدود یك قرن ونیم پیش توسط محمد خان قمی اولین ایرانی تحصیل كرده در رصدخانه پاریس كه منجم دربار ناصرالدین شاه بود انجام شد ، ولی او موفق نشد شاه قاجار را راضی به تاسیس رصد خانه سلطنتی كند چراكه ناصرالدین شاه به قول خودش پول برای خرج كردن در هوا نداشت، سال ها بعد لزوم ایجاد رصد خانه ملی طی یك كنفرانس فیزیك در اواخر دوره پهلوی مطرح شد ولی هیچگاه به عنوان یك طرح به دولت ارائه نگشت.  

طرح رصد خانه ملی ایران اولین پروژه كلان علمی مصوب دولت در دوران مدرن ایران و در جمهوری اسلامی است ، طی دهه های شصت وهفتاد بارها نیاز به تاسیس رصدخانه ملی در مجامع علمی كشور مطرح شد ، سرانجام درسال 1377 برای اولین بار شورای پژوهش های علمی كشور پروژه رصد خانه ملی را به عنوان طرح كلان علمی و اولویت كشور تاسیس كرد.

سال 1380 این طرح مجددا مطرح شد و برای تصویب به دولت رفت ، سال 1382 كارگروه رصد خانه ملی ایران در وزارت علوم تحقیقات وفناوری تشكیل شد ، این پروژه سال 1384 متوقف شد زیرا دولت جدید تصمیم گرفته بود این طرح ملی را به پژوهشگاه دانش های بنیادی (IPM) ابلاغ نماید ، با مدتی وقفه و اضافه شدن چند همكار جدید از پژوهشگاه دانش های بنیادی به شورای رهبری طرح رصدخانه ملی ، این شورا مجددا مشغول به فعالیت شده است.

در خصوص رصد خانه ملی ایران ، علل ساخت و مشكلات پیش روی این پروژه گفتگویی داشتیم با دكتر رضا منصوری مدیر اجرایی پروژه رصد خانه ملی ایران ، وی كه از اساتید به نام رشته كیهان شناسی دانشگاه های كشور می باشد ، موارد متعددی از جمله خدمت در سمت معاون پژوهشی وزیر علوم سابق  را در كارنامه خود دارد.

دكتر منصوری علاوه بر تدریس و تحقیق از صاحب نظران و سیاست گذاران عرصه علمی كشور می باشد ، افسوس كه مشغله زیاد وی و زمان كم مصاحبه اجازه نداد پا را از محدوده رصدخانه ملی فراتر گذاشته و وارد مباحث سال جهانی نجوم و وضعیت منجمان ایرانی شویم ، چه رسد به شرایط جامعه علمی كشور و چالش های پیش روی آن .    

نیاز جامعه علمی كشور بوجود یك رصدخانه ملی چیست؟

بسته به نگاه شما دارد ، اصلا ممكن است بگوییم ایران رصد خانه می خواهد چكار حرفی كه ناصرالدین شاه زمانی به زبان آورد ، براثر برنامه های راهبردی امیركبیر اولین ایرانی كه در رصد خانه پاریس تحصیل كرد و به كشور برگشت محمد خان قمی بود او تلسكوپ كوچكی نیز با خود آورد و گاهی برنامه های رصدی كوچكی برای ناصرالدین شاه در شمس العماره تشكیل می داد.

آن زمان محمد خان قمی بسیار تلاش كرد ناصرالدین شاه را قانع نماید كه در ایران یك رصد خانه سلطنتی تاسیس نمایند ، پس از اصرارهای فراوان او ناصرالدین شاه گفت : جوان تو فرنگ بوده و كله ات هوای فرنگ دارد ، ما پول برای هوا نداریم.

امروز نیز ممكن است بگویید با وجود مشكلات زیاد یك كشور در حال توسعه مانند ایران ونیازی كه به احداث بیمارستان ، سد ، جاده ، راه آهن و... داریم چرا باید بدنبال رصد خانه ملی باشیم.

من این طرز تفكر را تفكر سنتی خلاف توسعه می نامم ، مدیران كشوری مانند ایران كه سی سال پیش انقلاب كرده و امروز به دلایل مختلف در دنیا مطرح است ، با این توضیح كه می خواهند آسایش مردم خود را تامین كنند ، اگر با شرایط دنیای امروز آشنایی داشته باشند می دانند كه ممكن نیست بتوان یك كشور را در چنین دنیای پرتلاطمی اداره كرد ، بدون آنكه روش های علمی را در كلیه مسائل ورود بدهیم.  

كشوری كه از نظر علمی در سطح بالایی قرار دارد و بسوی توسعه یافتگی علمی در حركت است باید در چند زمینه از جمله نجوم پروژه های كلان علمی انجام دهد ، لذا شاهدیم دیگران بیشترین هزینه ها را صرف این عرصه علمی می كنند ، تلسكوپ فضایی هابل و آرایه تلسكوپ ELTV اروپایی ها كه سالانه چند میلیارد یورو بودجه به آن اختصاص پیدا می كند از این نمونه هاست.

به یاد داشته باشیم كه ما امروز از تاریخ خودمان عقب تریم ، هزار سال قبل در زمان آل بویه ایران رصد خانه داشت و تعداد منجمان ما در آن زمان از امروز بیشتر بود ، یك كشور توسعه یافته علمی باید چنین پروژه هایی را انجام دهد ، ضرورت وجود رصدخانه ملی دولت قبلی را قانع به تصویب آن كرد و دولتی فعلی نیز این طرح را تحت حمایت دارد.

شما به عنوان مدیر اجرایی طرح رصدخانه ملی ایران بارها در تریبون های مختلف به نتایج نامنظور طرح های اخترشناسی و این طرح خاص اشاره كرده اید ، لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید.

مفهوم نتایج نامنظور یك مفهوم نو است این واژه كه به پیشنهاد من مورد استعمال قرار گرفته ترجمه كلمه ای است كه كمتر از بیست سال از عمر آن می گذرد ، طی اجرای پروژه های بزرگ علمی كه عمدتا ظرف چهل سال گذشته و پس از جنگ جهانی دوم اجرا شدند ، دست اندركاران در یافتند در كنار مسیر اصلی پروژه اتفاقات و نتایج دیگری نیز رخ می دهند كه گاهی اثرگذاری آنها از خود پروژه بیشتر می باشد.

ظرف سال های گذشته بارها اتفاق افتاده كه انجام یك پروژه علمی منجر به تاسیس موسساتی شده كه به آنها موسسات زایشی می گویند زیرا از دل پروژه ها بیرون می آیند.

به عنوان یك مثال ساده نمونه ای از دست آوردهای نامنظور شتاب دهنده بزرگ اروپایی سرن را ذكر می كنم كه چند ماه پیش رسانه ها بارها از آن یاد كردند ، هفت سال قبل از برخی قسمت های این پروژه بازدید داشتم ، یكی از آشكارسازهای آن در عمق صد متری زمین بود.

مسئول آن قسمت تعریف می كرد یكی از مشكلات بزرگشان مقادیر زیاد كابل بالغ بر چند ده كیلومتر بود كه در اعماق زمین قرار داشته و اصلا نباید آتش بگیرند ، در آن زمان هیچ شركتی وجود نداشت كه چنین كابلی را تولید كند لذا با زیمنس وارد مذاكره شدند ، شركت زیمنس تحقیق كرد وبالاخره این كابل را ساخت.

علاوه بر پروژه شتاب دهنده اروپایی ، شركت زیمنس بعدها در مقاصد بسیارمتفاوتی كه فكرشان را نكرده بود از این نوع كابل استفاده كرد كه ارزش افزوده زیادی داشت ، این یك مثال كوچك از نتایج نامنظور است ، یعنی دست آوردهای با ارزشی كه بدنبال آنها نبوده اید ولی در مسیر رسیدن به هدف از قبل تعیین شده به آنها نیز دستیابی پیدا می كنید.      

آیا در شرایط فعلی امكان صحبت درخصوص نتایج نامنظور احتمالی رصدخانه ملی ایران وجود دارد؟

صحبت هایی كه اكنون به زبان ما بیایند پیش بینی هستند ، در این مسیر با بسیاری رویدادها مواجه خواهیم شد كه امروز برای ما قابل پیش بینی نیستند اما قطعا اتفاق می افتند و برای كشور منافع بسیاری خواهند داشت.

آیا در حال حاضر موارد قابل ذكری دارید؟

بله ما در ذخیره حجم انبوه داده هایی كه از رصد خانه ملی بدست خواهند آمد هیچ تجربه ای نداریم و در حال یادگیری هستیم ، آنچه كه اینجا یاد بگیریم در زمینه های مختلف مانند بخش تجارت مورد استفاده قرار می گیرد ، زیرا داده های آن بخش هنوز به اندازه بخش نجوم نیست ولی هرآنچه امروز یاد می گیریم در آن زمینه برای ما مفید خواهد بود.

در این خصوص از هم اكنون با مجموعه های رایانه ای و نرم افزاری داخل كشور مشغول مذاكره هستیم ، زیرا از الان پیش بینی می كنیم در زمینه های ثبت ، ذخیره ، پردازش و انتقال داده های نجومی به داخل یا خارج از كشور با مشكلاتی روبرو می شویم كه راهكارهای پس از این مشكلات در هركجای دیگری كه با حجم عظیمی از اطلاعات روبرو باشیم نیز قابل استفاده خواهند بود.

یكی دیگر از نتایج نامنظور رصدخانه ملی این حقیقت است كه برای نشانه روی این تلسكوپ چند تنی و در عین حال بسیار حساس (برخی پارامتر های بكار رفته درآینه این تلسكوپ اندازه های نانو متری دارند) از نقطه ای به نقطه دیگر از آسمان مكانیك بسیار پیچیده ای به كار می رود كه انجام اینكار دربسیاری دیگر از زمینه های علمی ، صنعتی ، دفاعی و ... نیز مورد نیاز ما خواهد بود.

باید اعتراف كرد هرتكه از این پروژه ملی نتایج عظیمی خواهد داشت كه بجز تاثیرات مستقیم در نجوم وعلم به معنای علوم پایه در زمینه های دیگر نیز ورود پیدا می كنند.

علت انتخاب قله دینوان قم (رصدخانه ملی) و قله كركس برای احداث رصد خانه چه بود؟

جهت انتخاب مكان مناسب ساخت رصدخانه ملی طی هشت سال گذشته در كل ایران مطالعات میدانی اندازه گیری انجام شده است ، این مطالعات در چهار منطقه جنوب خراسان ، كرمان ، قم و كاشان متمركز بوده اند ، یكی از پارامترهای مهم برای ما تعداد شب های صاف و بدون ابر بود كه اندازه گیری های آن در حداقل پنجاه قله این مناطق صورت گرفت تا این دو مكان انتخاب شدند البته در كاشان نیز نقطه بسیار مناسبی را پیدا كردیم كه آن قله نیز برای كارهای نجومی كنار گذاشته شده است.

برای مكان یابی ساخت رصدخانه تلسكوپی داشتیم كه مخصوص همین منظور و در كشور خودمان طراحی شده بود ، ازاین نوع تلسكوپ پنج دستگاه درست كردیم كه یكی برای یكسان كردن سایر دستگاه ها بود و چهار تلسكوپ دیگر نیز برای اندازه گیری همزمان از چهارقله استفاده می شدند.

پس از آن نوبت پایش مكان بود كه در این زمینه كارهای پیچیده ای با همكاری سازمان هواشناسی كشور انجام شد ، در حال حاضر داده های هواشناسی دو قله مورد اشاره مونیتور می شوند ، برای اینكار ابزار خاصی كه یك برج شش متری هواشناسی است را در خود كشور طراحی كردیم ودر حال استفاده از آن می باشیم.

در انجام كارها از مشورت بین المللی نیز كمك گرفته ایم ، این مراحل صرفا برای پیدا كردن مكان مناسب ساخت تلسكوپ بود ، خود تلسكوپ ملی ابزار بسیار پیچیده ای است كه داستان مفصل تری دارد.

پس از افتتاح چه پروژه هایی برای رصدخانه ملی در نظر گرفته شده اند؟

در این زمینه تابحال سه كارگاه برگزار كرده ایم ، پروژه های رصد خانه ملی در حال تحول هستند . ما طیف وسیع كارهایی كه می توان با یك تلسكوپ سه متری انجام داد را محدود كرده ایم به فعالیت هایی كه عمدتا دو تیتر كلی رصدهای فراكهكشانی و مطالعات همگرایی گرانشی را شامل می شوند هرچند كه این دوموضع نیز زیر مجموعه های بسیاری دارند.

همچنین تمام رصد خانه های از این دست در سایر نقاط  دنیا را بررسی كرده ایم و درصدد هستیم رصدهای پیگیر انجام دهیم یعنی هرزمان كه آنها امكان رصد ندارند ما رصد كنیم وهرگاه كه آسمان ما ابری می شود یا به طلوع خورشید نزدیك می شویم آنها رصد را از نقطه دیگری از كره زمین ادامه دهند ، در این صورت می توان بصورت مداوم یك سوژه را تحت نظر داشت ، این برنامه با همكاری تلسكوپ های زمینی و فضایی به انجام می رسد.

آیا رصد خانه ملی جوابگوی نیازهای منجمان ایرانی می باشد؟

بلكه بیش از نیازهای فعلی آنهاست ، منجمان امروز ما توانایی استفاده ازاین تلسكوپ را ندارد ، لذا باید برویم بدنبال پرورش نیرو وتربیت تعداد قابل توجهی منجم تا بتوانند از این تلسكوپ استفاده كنند.

لازم بذكر است كه رصد خانه ملی ایران كم و بیش در اختیارهرمنجمی در هركجای دنیا قرار می گیرد البته اولویت قطعا با منجمان ایرانی است ، ولی امیدواریم بتوانیم میزانی از وقت این تلسكوپ را بفروشیم به همین علت روی مشاركت های بین المللی كار كرده ایم تا كسانی بیایند و به ما در این پروژه كمك نمایند.

در سرمقاله ای كه برای ویژه نامه رصدخانه ملی مجله نجوم نوشته بودید از نامهربانی های "برخی منجمان ودانشگران سایر گرایش های فیزیك" گلایه كرده بودید؟

(همراه با خنده) بهتر است از آن بگذریم.

در خصوص مشكلات كه در مسیر اجرای این پروژه عظیم با آنها روبرو شدید بفرمائید.

برای تهیه تلسكوپ در یك سه راهی قرار داشتیم ، راه اول و بی دردسر ترین مسیر این بود كه تلسكوپ را به یك شركت تلسكوپ سازی سفارش داده و یكجا بخریم ، یعنی به یك شركت خارجی بگوییم چنین تلسكوپی می خواهیم آنها نیز آن را طراحی كرد ومدتی بعد تحویل دهند.

راه دیگر خرید قطعات از خارج وسرهم كردن آنها بود ، اما ما راه سوم را انتخاب كردیم یعنی مدیریت ساخت آنرا بعهده گرفتیم ، در همه جای دنیا معمولا وقتی یك تلسكوپ حرفه ای ساخته می شود یك دانشگاه یا مركز تحقیقاتی مدیریت ساخت آن را بعهده می گیرد آنرا طراحی می كند و قطعات را به صنعت سفارش می دهد ، ما این راه را انتخاب كردیم زیرا می خواستیم دانش فنی طراحی وساخت تلسكوپ را وارد ایران بكنیم.   

بعلاوه تلسكوپ های اصطلاحا كلید در دست كه بصورت آماده تحویل می شوند خیلی بدرد ما نمی خوردند و چیز زیادی از آنها یاد نمی گرفتیم جزاینكه بتوانیم با آن رصد كنیم ، بعلاوه تلسكوپ های كلید در دستی كه شركت ها می سازند هیچگاه خیلی حرفه ای نیستند.

زیرا چیزی كه دردانشگاه طراحی می شود همیشه مقداری از صنعت جلوتر است ، البته این كار خیلی پیچیده بود خصوصا كه سابقه آن در ایران وجود نداشت ، منتها از مشورت های بین المللی استفاده كردیم بصورت شاخص دانشگاه لوند سوئد كه سابقه طولانی در طراحی تلسكوپ دارد به ما كمك می كند.

یكی از مشكلات پیشرو قطعاتی هستند كه به آنها نیاز داریم ولی تحریم های بین المللی مانع از دسترسی به آنها خواهند شد و كار را به وقفه می اندازند ، لذا از اول كاملا شفاف عملكرده منجمان كشورهای دیگر و سازمان های بین المللی را درگیر این طرح كرده ایم و امیدواریم بتوانیم از این موانع عبور كنیم.

آیا منجمان آماتور (نصب علامت توضیح ضروری است) نیز امكان استفاده از این تلسكوپ را خواهند داشت؟

آنها نیز امكان استفاده دارند البته منظورم آماتورهای حرفه ای است كه نمونه های آنها در سراسر دنیا مشغول به فعالیت هستند،   به اعتقاد من مقداری از زمان تلسكوپ باید به این گروه از منجمین اختصاص پیدا كند منتها منجمان آماتور ایرانی باید رشد كیفی پیدا كنند و ثابت كنند توانایی استفاده از رصدخانه ملی را دارند.

در پایان آیا توضیح دیگری دارید؟

اخیرا با مفهوم فرهنگی جدیدی روبرو شده ایم كه پروژه رصد خانه ملی بسترساز ورود آن به جامعه شد ، آن مفهوم آلودگی نوری است ، كشور ما هنوز چندان صنعتی نشده ولی شهرهای بزرگی مانند تهران ، قم وكاشان دارد كه مقدار زیادی آلودگی نوری وارد آسمان می كنند و آسمان را روشن می نمایند در صورتی كه باید تاریك باشد تا زیبائی ستاره ها در آن رخنمائی كنند.

آلودگی نوری و لزوم مقبله با آن مفهومی است كه هم در نجوم ، هم در روان شناسی و هم در فیزیك وارد شده است ، مردم باید آنرا خوب درك كنند و بعنوان یك آلودگی مورد شناسایی قرار دهند همچنین رسانه ها باید در مواجه با این موضوع اطلاع رسانی نمایند ، علاوه برآن ما به كمك منجمان آماتور نیاز داریم زیرا تعداد آنها زیاد است و خود یك لكشر می باشند.

در این خصوص چند روز پیش نیز همایشی در قم (محل احداث رصد خانه ملی ) برگزار شد ، تا حداقل در خود منطقه احداث رصدخانه ذهن ها نسبت به مقوله آلودگی نوری روشن گردند ، اما پذیرش فرهنگی این موضوع در بین مردم سریعتر از آن چیزی است كه فكر می كردیم.

در هر صورت تا زمان بهره برداری از رصد خانه ملی فقط پنج سال وقت داریم آلودگی نوری منطقه را مهار كنیم لذا خیلی به كمك نیازمندیم.

توضیح ضروری نویسنده:

تعریف منجم آماتور: خواننده محترم مد نظر داشته باشد مفهوم كلمه آماتور درعلم نجوم سوای از كاربرد عمومی آن بوده و به معنای تازه كار نمی باشد ، بلكه هرمنجمی با هر سطح از دانش و تجربه اگر فاقد تحصیلات عالی در زمینه اخترفیزیك وكیهان شناسی باشد منجم آماتور خطاب می گردد.

در مقابل منجم حرفه ای شخصی است كه دارای تحصیلات حداقل فوق لیسانس یا بیشتر در فیزیك (الزاما گرایش نجوم ) باشد چنین افرادی عمدتا به مطالعات نظری و ارائه تئوری و نظریه در خصوص مباحث علم نجوم می پردازند كه منبع آنها گزارشات رصدی تهیه شده توسط منجمان آماتور است. لذا نمی توان این دوقشر را جدای از یكدیگر به حساب آورد.

در همین زمینه:

چکیدۀ سخنرانی دکتر رضا منصوری، مدیر پروژه رصدخانه ملی ایران

تصاویر هفتادمین باشگاه نجوم

 مصاحبه توسط : جلال خالقی

د رهمين رابطه